იგრიკა

ენციკლოპედია "საქართველო" - ი. აბაშიძის სახელობის მთავარი სამეცნიერო რედაქცია გვერდიდან
გადასვლა: ნავიგაცია, ძიება

იხ. აპრილი

იდეალიზმი (ფრანგ. idéalisme - ბერძნ. idea – იდეა; ქართ. "თაურხატი", "ნიმუში", "არსი"), აღნიშნავს იმ ფილოსოფიურ მიმართულებებსა და კონცეფციებს, რ-თა მიხედვითაც სინამდვილის წყარო არის გონება, შემეცნება, აზროვნების პროცესი. იდეალური არსი არის სინამდვილის, ცოდნისა და მორალის საფუძველი. ამდენად, ადამიანთა ცალკეული მოქმედებებიც კი გონივრული განსჯის შედეგად უნდა იქნეს განსაზღვრული და შეფასებული.

termini "idealizmi", rogorc filos. Sexedulebebis aRmniSvneli, germ. enobriv velSi Cndeba XVIII s-Si, mis mTavar sapirispiro cnebad ki ganixileba "materializmi". mag., laibnicisTvis platoni idealistia, xolo epikure ki materialisti. es xedva ganavrces q. volfma da misma mimdevrebma, r-Ta mixedviT suli aramaterialuri obieqtia; maSasadame, sulis arseboba aramaterialuri saxisaa. am WrilSi, ი-is sapirispiro cnebad "realizmi" gvevlineba. ufro metic, idealistTa mixedviT, samyaro dafuZnebulia sulSi, gonebaSi. sagnis arseboba niSnavs imas, rom is iqna gonebis mier gagebuli da aRqmuli. idealistisTvis gonebis miRma da gareT arsebuli realobis Sesaxeb varaudis daSvebac ki miuRebelia, radgan mis Sesaxeb codnis floba SeuZlebelia. codnis mTavari wyaro aris goneba da misi unari.

erTmaneTisagan ganasxvaveben ი-s sxvadasxva saxeebs: j. berklis subieqturi ი., i. kantis transcendentaluri (kritikuli) ი., germ. absoluturi (obieqturi) ი., anglo-amerikuli ი., panfsiqizmi, personaluri ი. da sxv. istoriulad samyaros idealisturi xedva ukavSirdeba platonis saxels, r-mac Tavis dialogebSi (gansakuTrebiT ki, "saxelmwifoSi") ideebis Teoria ganaviTara, r-Sic ideebi sagnebisa da qmedebebis Taurxatebad, mTavar modelebad aRiqva. platonis mixedviT, saxelmwifos idealuri mmarTveli is aris, vinc ideebis samyaros Sesaxeb codnas flobs, radgan swored man icis, Tu rogor unda marTos samarTlianad saxelmwifo. platonis ideaTa Teoriis gardasaxva moxda Sua saukuneebSi universaliebis Sesaxeb gamarTul dava-kamaTSi, rodesac obieqturi realobis arsebobas xazi gaesva ara marto sulSi, gonebaSi, cnobierebaSi, aramed TviT ideaTa TviTmyofad realobaSic. swored am tipis TviTmyofad ideebs ewoda universaliebi.

istoriuli TvalsazrisiT SeiZleba visaubroT subieqturi da obieqturi ი-is Sesaxeb. filos. istoriaSi subieqturi ი-is mTavar warmomadgenlad irlandieli filosofosi da Teologi jorj berkli miiCneva, xolo obieqturi ი-is TvalsaCino warmomadgeneli germ. filosofosi georg vilhelm fridrix hegelia. ი-is ganviTarebis istoriis mwvervals ki warmoadgens germanuli ი., r-ic moicavs filos. istoriis umniSvnelovanes epoqas i. kantsa da g. hegels Soris. misi mTavari warmomadgenlebi arian: i. fixte, f.Selingi da g.hegeli. Tavad kantis filosofia ki transcendenturi (kritikuli) ი-is saxeliT SeiZleba iqnes moxseniebuli, radgan kanti ar uaryofs gare samyaros arsebobas. misi azriT, arsebobs Cveni cnobierebisagan damoukidebeli "nivTi TavisTavad", r-is Semecneba Cven ar SegviZlia. is Cveni SemecnebiTi unarebis miRmaa. adamians mxolod im nivTebis Semecneba ZaluZs, r-ebic mis SemecnebiT "me-s evlineba". maSasadame, Cven SevimecnebT nivTebs, rogorc movlenebs.

germanuli ი-is nayofieri recefcia moxda britanul ი-Si, r-ic XIX s. bolo mesamedsa da XX s. pirvel mesamedSi inglisSi wamyvan filosofiur mimdinareobas warmoadgenda. es mimarTuleba gansakuTrebul yuradRebas aqcevda hegelis idealistur filosofias da mis garkveul transformaciasac axdenda. britanuli ი-is damfuZneblad iTvleba T. h. grini. misi cnobili mowafe iyo b. bozanketi, r-ic, T. h. grinTan da f. h. bredlisTan erTad inglisuri neohegelianobis mTavar warmomadgenlad iTvleba.

saqarTveloSi ი-s kvlevas xangrZlivi da saintereso istoria aqvs. Tavdapirvelad is platonis da platonikosebis moZRvrebis recefciiT iwyeba (ioane petriwi), Semdeg axali drois racionalizmis TvalsaCino warmomadgenlebis (mag., g. laibnici, k. volfi) Sexedulebebis gacnobiTa da sakuTar SemoqmedebaSi integrirebis gziT xorcieldeba (anton pirveli, iona xelaSvili), Semdeg ki kantis transcendenturi (kritikuli) ი-is nayofieri aTvisebiT vlindeba, risi naTeli dasturic s. dodaSvilis "logikaa" (1827). germanuli ideal. filosofiis warmomadgenlebis Sexedulebebi sagangebo msjelobis sagnad aris qceuli S. nucubiZis aleTologiur naSromebSi. germ. idealizmis mravalmxrivi kvleva-Zieba ki XX s. qarTul filosofiaSi k. baqraZis saxels ukavSirdeba. mis kalams ekuTvnis mniSvnelovani gamokvlevebi: "dialeqtikis problema germanul idealizmSi" (1929) da "sistema da meTodi hegelis filosofiaSi" (1936). pirvel naSromSi germanuli ი-is mTavar principad subieqtis principia miCneuli, xolo dial. meTodi ki subieqtsa da obieqts Soris arsebuli dualizmis moxsnis mTavar saSualebad aris miCneuli, r-is saboloo Sedegic monisturi sistemis agebaa. meore gamokvleva pirveli gamokvlevis Tematur ganvrcobas warmoadgens da hegelis dialeqtikuri naazrevis Taviseburebebs exeba. masSi xazgasmulia sistemisa da meTodis org. erTianoba hegelis azrovnebaSi, rasac gadamwyveti roli eniWeba hegelis idealisturi filosofiis Seqmnis procesSi. subieqturi da obieqturi idealizmis aqtualur problemebs filosofiis istoriis WrilSi k. baqraZe ganixilavs Tavis erT-erT cnobil naSromSi "axali filosofiis istoria" (1969). aRsaniSnavia, rom XX s-Si sabWoTa saqarTvelos ofic. filosofiis warmomadgenlebi, ი-is problematikas xSirad calmxrivad, materialisturi, marqsistul-leninuri azrovnebis konteqstSi ganixilavdnen. amis dasturia am periodSi gamoqveynebuli araerTi naSromi materializmisa da idealizmis urTierTmimarTebis Sesaxeb (d. kalandaZe, v. kerZevaZe, v. kilaZe, S. kobaxiZe, p. Saria, v. qacarava da sxv.).

idealizmisa da ideal. filosofiis sxvadasxva sakiTxebs eZRvneba cnobili qarTveli mkvlevarebis (m. gogiberiZe, s. wereTeli, g. TevzaZe, T. buaCiZe, a. popiaSvili da sxv.) araerTi sayuradRebo naSromi.

ლიტ.: ბაქრაძე კ., დიალექტიკის პრობლემა გერმანულ იდეალიზმში, ტფ., 1929; მისივე, სისტემა და მეთოდი ჰეგელის ფილოსოფიაში, ტფ., 1936; ბუაჩიძე თ., ჰეგელი და ფილოსოფიის არსების პრობლემა, თბ., 1976; გოგიბერიძე მ., მატერიალიზმის და დიალექტიკის პრობლემების განვითარება მარქსამდე, ტფ., 1928; თევზაძე გ., იმანუელ კანტი, თბ., 1974; ირემაძე თ., ალეთეიოლოგიური რეალიზმი. შალვა ნუცუბიძე და მისი აზროვნების ახლებური საწყისები, გერმანულიდან. თარგმნა გ. თავაძემ, თბ., 2013; წერეთელი ს., ლოგიკური კავშირის დიალექტიკური ბუნების შესახებ, თბ., 1956. თ. ირემაძე.