მთისძირის განძი, ვერცხლის ქუფური (არაბული) მონეტების განძი. აღმოჩენილია სოფ. მთისძირში (ყვარლის მუნიციპ.), ე. წ. ციხისჯვრის დაბლობზე. 1952 აღმოჩნდა 300 ც. მონეტა, 1988 - განძის დანარჩენი ნაწილი. 697 მონეტა: სასანური დრაქმები, სხვადასხვა ზარაფხანაში (მ. შ. სამხრ. კავკასიაშიც) ომაიანი და აბასიანი ხალიფების სახელით მოჭრილი დირჰემები. განძის ქრონოლოგიური ჩარჩოა VII_IX სს. [სასანიანი ხოსრო II-იდან (590-628) არ-რაშიდის (786-809) და ამინის (809-813/814) სახელებით მოჭრილ მონეტებამდე]. განძი ჩაფლული უნდა იყოს 820 წ. შემდეგ. დაცულია საქართვ. ეროვნ. მუზეუმის ს. ჯანაშიას სახ. საქართვ. მუზეუმში.
ლიტ.: დუნდუა გ., ჯალაღანია ი., ქართული ნუმიზმატიკური ლექსიკონი, თბ., 2009; ჯალაღანია ი., ქუფური მონეტების ტოპოგრაფია საქართველოში, თბ., 1972; მისივე, საქართველოს სამონეტო განძები, ტ. 1, თბ., 1976.
ი. ჯალაღანია